ศัตรูตัวเล็ก…ผลกระทบไม่เล็ก! ด้วงงวงมันเทศกับวิธีรับมือแบบยั่งยืน

“ศัตรูตัวเล็ก…ผลกระทบไม่เล็ก! ด้วงงวงมันเทศกับวิธีรับมือแบบยั่งยืน”

ด้วงงวงมันเทศ หรือที่ชาวบ้านบางพื้นที่เรียกกันติดปากว่า “เสี้ยนดิน” คือหนึ่งในแมลงศัตรูพืชที่สร้างความเสียหายอย่างรุนแรงให้กับเกษตรกรผู้ปลูกมันหวานในประเทศไทย แมลงชนิดนี้ไม่เพียงทำให้หัวมันหวานเกิดผิวขรุขระ ไม่น่ารับประทานเท่านั้น แต่ยังทำให้รสชาติหวานตามธรรมชาติของมันเปลี่ยนเป็นรสขม เสียทั้งคุณภาพและมูลค่าทางการตลาด สิ่งที่ทำให้แมลงชนิดนี้น่ากลัวกว่าที่คิด คือความสามารถในการแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว มันจะมุดเข้าไปตามปล้องโคนต้นมันหวาน แล้วค่อย ๆ เจาะลึกลงไปยังหัวมันใต้ดิน จากนั้นก็สร้าง “อาณาจักรส่วนตัว” ภายในหัวมัน เปรียบเสมือนคอนโดสุดหรูที่มีอาหารพร้อมเลี้ยงตัวอ่อนนับพันตัว เมื่อแมลงสร้างรังได้สำเร็จ การกำจัดแทบจะเป็นไปไม่ได้ ไม่ว่าจะเป็นจุลินทรีย์หรือสารเคมีชนิดใดก็ไม่อาจเข้าถึงได้

ชื่อสามัญ : ด้วงงวงมันเทศ ชื่อวิทยาศาสตร์ : Cylas formicarius (Fabricius) วงศ์ : Brentidae อันดับ : Coleoptera

รูปร่างลักษณะ

เป็นแมลงปีกแข็งขนาดเล็ก ลำตัวยาวเรียว ประมาณ 5-7 มิลลิเมตร ลำตัวสีน้ำเงินเข้มหรือดำ ส่วนอกและหัวออกสีน้ำตาลแดง มีงวงยาวบริเวณส่วนหัว ใช้สำหรับเจาะเข้าไปในลำต้นและหัวมัน ตัวเต็มวัยเคลื่อนไหวว่องไว มักหลบใต้ใบหรือซอกต้นในเวลากลางวัน ส่วนตัวหนอน (ตัวอ่อน) สีขาวครีม รูปร่างอวบ ไม่มีขา อาศัยอยู่ในหัวมันใต้ดิน ระยะไข่ของด้วงงวงมันเทศประมาณ 4-5 วัน ระยะหนอนประมาณ 11-13 วัน ระยะดักแด้ 5-6 ตัวเต็มวัยสามารถมีอายุได้นานถึง 40-53 วันด้วงงวงมันเทศชอบออกบินในเวลากลางคืน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเพศผู้ จะพบตัวเต็มวัยมากในช่วงพืชอายุมากขึ้น และพบสูงสุดในช่วงเก็บเกี่ยวหัวมันเทศ

การเข้าทำลาย

ตัวเต็มวัยเพศเมียจะวางไข่บริเวณรอยแตกของผิวหัวมัน หรือ บริเวณโคนต้น ไข่มีสีครีมด้านหัวแหลมท้ายกว้างรูปร่างรีๆ ตัวเต็มวัยเพศเมียจะวางไข่เป็นฟองเดี่ยวๆ ในหัวและเถามันเทศ ในรอยเจาะใต้ผิวเปลือก  เมื่อไข่ฟักเป็นหนอน จะเจาะเข้าไปในหัวมันแล้วกัดกินจากด้านใน หนอนจะขุดโพรงเป็นทางยาว ทำให้หัวมันเสียรูปทรง ผิวขรุขระ หัวมันที่ถูกทำลายมักมีกลิ่นเหม็นและเกิดการเปลี่ยนรสจากหวานเป็นขม ความเสียหายมักพบมากใน ระยะเก็บเกี่ยว หากไม่มีการควบคุมแต่เนิ่นๆ

จุดอันตราย: เมื่อหนอนเข้าไปในหัวแล้ว จะยากต่อการกำจัด เพราะสารเคมีและจุลินทรีย์ไม่สามารถเข้าถึงภายในหัวมันได้

การแพร่ระบาด

     ด้วงงวงมันเทศ มักอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม ชอบออกบินในเวลากลางคืน ช่วงเดือนแรกจะเข้าทำลายบริเวณต้นและเถาเท่านั้น เมื่อมันเทศอายุ 1.5 เดือน (ระยะเริ่มมีหัว) จะเริ่มเข้าทำลายหัว แต่บางแหล่งพบเมื่ออายุมันเทศ 2-2.5 เดือน ขึ้นอยู่กับแหล่งปลูก และมักระบาดเมื่อเข้าสู่ช่วงฤดูแล้งและภาวะฝนทิ้งช่วง

พืชอาศัย

พืชอาศัยหลัก: Ipomoea batatas (มันเทศ)

พืชอาศัยรอง: พืชในวงศ์เดียวกัน เช่น ผักบุ้งเทศ พืชเถาอื่น ๆ ในวงศ์ Convolvulaceae

ด้วงสามารถอาศัยอยู่ใน เศษหัวมันเทศที่เหลือจากการเก็บเกี่ยว ได้เป็นเวลานาน ซึ่งเป็นแหล่งสะสมแมลงสำคัญในการระบาดรุ่นต่อไป

การป้องกันกำจัด

สุขาภิบาลแปลง: ถอนทำลายเถา/หัวที่มีรูเจาะ, เก็บเศษพืชออกนอกแปลง, กำจัดวัชพืช

ปลูกสะอาด–หมุนเวียนพืช: ใช้ท่อนพันธุ์ปลอดแมลง, หมุนเวียนข้ามตระกูล 1-2 ฤดู

กับดักฟีโรโมนเฉพาะชนิด: ติดตั้งรอบแปลงเพื่อล่อ-ลดตัวเต็มวัย และ “เฝ้าระวังการระบาด”

กายภาพ/เวลาปฏิบัติการ: ปิดปากแผลบาดเจ็บของเถาให้ไว, เก็บเกี่ยวให้ทันอายุ อย่าปล่อยค้างแปลงนาน

ชีวภัณฑ์: พ่น/ราดดิน ผสมเมตาไลต์ในอัตรา 100 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร ฉีดพ่นตอนเย็นทุก 3-7 วัน ตามการระบาดของแมลง ผสมเมตาไลต์ ในอัตรา 0.5 -1 กิโลกรัม/ไร่ ราดลงดินหรือปล่อยไปกับระบบน้ำ เพื่อทำลายตัวอ่อนและดักแด้ของแมลงศัตรูพืชที่อาศัยอยู่ในดิน ช่วงหลังปลูกและก่อนมันลงหัว

          หากเราเข้าใจ ชีววิทยา วงจรชีวิต และพฤติกรรม ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการจัดการศัตรูพืช จะทำให้เกษตรกรสามารถเฝ้าระวังและจัดการได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น จะช่วยลดการระบาดของด้วงงวงมันเทศได้อย่างมีประสิทธิภาพ และยังช่วยรักษาคุณภาพผลผลิต ลดต้นทุน และเพิ่มผลกำไรได้อย่างยั่งยืน

ข้อมูลอ้างอิงจาก

ในสวน. 2564. 5 วิธีป้องกันด้วงงวงมันเทศ. (ออนไลน์) แหล่งข้อมูล https://www.orchidtropical.com/sweet-potato/5 สืบค้นวันที่ (14 ตุลาคม 2568).

ยูนิไลฟ์. 2568. ด้วงงวงมันเทศ Cylas formicarus Fabricius. (ออนไลน์) แหล่งข้อมูล https://unilife.co.th/?agricultural_knowled=%E0%B8%94%E0%B9%89%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%A1%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%A8-cylas-formicarius-fabricius  สืบค้นวันที่ (14 ตุลาคม 2568).

สถาบันวิจัยและพัฒนาพื้นที่สูง (องค์การมหาชน). 2562. ด้วงงวงมันเทศ. (ออนไลน์) แหล่งข้อมูล https://www.hrdi.or.th/articles/Detail/52 สืบค้นวันที่ (9 ตุลาคม 2568).

El-Sherif, A. F., and Abou-Shaara, H. F. 2017. Biology and control of sweet potato weevil (Cylas formicarius). Journal of Entomology, 14(2), 65–75.

Kumar, R., and Singh, V. 2018. Integrated management of sweet potato pests. International Journal of Pest Management, 64(1), 12–21.